42 điều hay mình học được trong 2020

  • Post category:Tự học
42 điều hay mình học được trong 2020

Người ta hay ước lượng quá cao những gì có thể làm được trong một ngày, nhưng lại ước lượng quá thấp những gì có thể làm được trong một năm.

Đây là 42 điều hay mình học được trong 2020. Bài viết không ngắn, một năm học chứ ít gì. Nhưng bên cạnh có mục lục, hãy chọn đọc phần nào bạn quan tâm thôi cho đỡ mất thời gian nhé.

Tư duy

First Principle Thinking

Đây là một mô hình trong khoa học có thể áp dụng ngon lành trong cuộc sống.

First principle thinking đẩy mình xuống một tầm thấp nhưng chắc chắn hơn: thực-sự-hiểu những cái mình làm.

Sự thật hay ý kiến cá nhân?

Đôi khi, first principle cũng là cách để mình phân biệt giữa sự thật (facts) và ý kiến cá nhân (personal opinions), giữa ý tưởng của người khác và ý tưởng cá nhân của chính mình.

Khi hạ cấp những thứ “nghe nói là”, “người ta nói” hay những giáo điều bắt đầu bằng “cần”, “phải”, “nên”, bạn có thể thấy chúng lung lay dữ dội.

Đọc thêm: https://thetoobluescientist.com/lap-luan-tu-nguyen-li-co-ban-first-principle-thinking/

Mental Models (Mô hình được xây dựng bên trong tâm trí)

Dưới đây là một sự thật. Bên cạnh là một mô hình.

https://time.com/5748791/cat-filter-reaction/ https://www.pngarts.com/explore/136291

Thế giới xung quanh diễn ra theo cách nó diễn ra. Để đơn giản, con người cố gắng giải thích thế giới bằng cách tạo ra những mô hình tượng trưng cho thế giới đó.

Tất cả mô hình đều có thể sai sự thật, nhưng có những mô hình có ích. Sai lầm lớn nhất là cứ tưởng một mô hình là sự thật, là thế giới.

Ví dụ, mô hình quán tính để giải thích đặc tính duy trì vận tốc của các vật thể. Mô hình ba vật để giải thích chuyển động của mặt trời, mặt trăng và trái đất.

Phim ảnh, truyện fiction cũng là mô hình. Sẽ phiền nếu mình tưởng phim là ngoài đời.

Có nhiều mô hình để cùng giải thích cho một thứ.

Ví dụ: ngài Thị Trường, bàn tay của Chúa là một mô hình giải thích cách thị trường tự do vận động. Hay để giải thích … “cuộc đời” thì có mô hình về “nhân-quả”, “định mệnh”, “nhân duyên”, …

Sự tồn tại của khái niệm “Mental Models” cũng có thể là mô hình.

Đọc thêm: https://fs.blog/mental-models/#physics_and_chemistry

Input vs. Output

Lướt facebook, xem YouTube, đọc sách, xem tranh, học là tiếp nhận input. Viết, vẽ, sáng tác, sáng tạo, hát, làm phim là tạo ra output.

Mình muốn là ai? Consumer (người tiêu thụ) hay Creator (người sáng tạo)? Mình muốn chủ động (active) hay bị động (passive)? Cả hai cũng được nhưng phần nào nhiều hơn?

Có cách nào hướng chuyện giải trí sang cái sau không?

Mình nhận ra góc nhìn này khi viết bài: Trẻ cần học gì trước khi được dùng máy tính và internet?

Ít sai hơn – Less wrong

Ê có khi nào tất cả những gì mình đang biết là sai. Những gì mình đang học là để bớt sai?

Ê có khi nào mình vốn đã dở sẵn. Mình đang làm những điều này để cho đỡ dở?

“- Nếu con anh mà ngồi một tiếng xong bảo không viết ra được gì, anh sẽ nói gì với nó?
– Tôi sẽ dạy nó chấp nhận sự tầm thường của mình. Làm gì có ai vĩ đại đến mức đấy đâu. Tất cả đều phải bỏ vào một đống nỗ lực vào cả.”
Jerry Seinfeld

Với mình, đây là khiêm tốn thật, không phải thứ “khiêm tốn” cho người ngoài biết.

Đọc thêm: https://www.lesswrong.com/


Truyền thông

“No one waves, but everyone waves back”

Hãy hỏi, hãy nói, hãy nhờ giúp đỡ, hãy truyền đạt nhu cầu, mong muốn của mình. Người ta có thể giúp bạn hoặc không, nhưng ít nhất họ cũng được biết nhu cầu của bạn. Đừng đợi.

Đọc thêm: Sorry I’m late. I didn’t want to come.

https://thetoobluescientist.com/68-loi-khuyen-tu-ong-kevin-kelly-nao-khong-biet-nhung-hay-lam/

Lời khuyên thừa thãi (unwanted advice) và lắng nghe

Lời khuyên răn, dạy dỗ chỉ có giá trị khi người khác thực sự đang cần được khuyên và sẵn sàng tiếp thu.

Nếu một người than thở với bạn, không có nghĩa là họ cần được gợi ý giải quyết giúp ngay lập tức. Có thể họ muốn nói và cần được nghe.

Tuy nhiên, việc ngồi nghe người khác than thở rất không dễ. Vì người nghe có tâm lý muốn né tránh, không bị ảnh hưởng bởi cảm xúc của người than. Họ muốn giải quyết nhanh cho xong.

Lắng nghe và đặt câu hỏi

Có thể vì vậy mà có những người được trả rất nhiều tiền để làm hai việc này cùng một lúc. Đây rõ ràng là sự kết hợp có rất nhiều giá trị.

Hỏi câu hỏi khác

Cùng một vấn đề, ví dụ hướng nghiệp, thay đổi câu hỏi sẽ có câu trả lời khác hẳn.

Câu hay được hỏi: Sau này con muốn làm nghề gì? (What do you want to do? Who do you want to become?)

Câu khác: Con muốn làm việc, lao động như thế nào? (How do you want to work?)

Ý nghĩa của ngôn từ

Ví dụ, câu “Phương pháp chữa bệnh này … .”

Điền vào chỗ trống chữ “khoa học” là tốt hay xấu, điền “không khoa học” là tốt hay xấu?

Tách từ ra khỏi bối cảnh là không ổn rồi.

Hãy cẩn thận khi đánh giá, nhận định một điều là đúng/sai và tốt/xấu.

Vô trách nhiệm chủ động

Active irresponsibility là một cụm từ của Richard Feynman học từ John von Neumann.

Feynman từng nhận được một lời đề nghị làm việc ở vị trí cao hơn cả Einstein. Ổng lo lắng không dám nhận. Ổng biết Einstein là ai mà.

Nhưng sau rồi ổng nhận ra: những kì vọng mà người ta đặt cho ổng chắc chắn ông không đạt được rồi, (làm sao ổng làm được nhiều hơn Einstein được chứ!).

Nhưng đấy là lỗi của những người đặt kì vọng vào Feynman, không phải lỗi của ổng.


Cách tiếp nhận thông tin

Personal Knowledge Management (Hệ thống quản lí tri thức cá nhân)

Bạn là thứ mà bạn tiếp nhận. Ý tưởng này không chỉ trong chuyện ăn uống. Mình không muốn bị ngộ độc hay bội thực bởi thông tin.

Mình muốn tỉnh táo và nhận thức được cái mình đọc và tiếp nhận (input). Đọc chất thay vì đọc nhiều. (Dù vẫn rất nhiều).

Vậy mà giữa năm mình lập một hệ thống quản lí tri thức tên Owl Inbox (ha!). Nó vừa để lưu trữ bài viết để đọc sau (read-it-later), vừa để ghi chú – “nói chuyện” khi đọc. Tuy còn non nhưng đây là một bộ não thứ hai của mình.

Cuối năm, nó cho mình căn cứ để biết mình đọc bao nhiêu, đọc gì và tỉ lệ giữa các chủ đề ra sao.

Ví dụ trong nửa cuối năm lưu gần 700 bài viết (không tính bài nghiên cứu cho công việc). Số thông tin lướt bằng mắt chắc chắn còn nhiều hơn. Chủ đề nhiều nhất là khoa học, productivity, cảm xúc, mối quan hệ, triết học – tư duy, indie hacking, cách viết và sức khoẻ tâm thần.

Có vẻ mình gần như mù tịt về sức khoẻ thể lí, đột quỵ, ung thư, ngủ, cách tập luyện, dinh dưỡng, … 2021 sẽ tìm hiểu thêm về những chủ đề này.

Ngoài ra, nói chuyện về sách và input trong bộ lạc MindTriibe cũng khiến mình đọc chú tâm và chất lượng hơn rất rất rất nhiều.

Đọc thêm: https://thetoobluescientist.com/tag/knowledge-management/

Bong bóng thuật toán

Thử một lần lướt qua quảng cáo trên website, bài đăng trên facebook, những video được khuyến nghị trên YouTube nhưng đứng lùi lại và nhìn toàn cảnh.

Bạn sẽ thấy được một phần chất lượng thông tin mà bạn đang tiếp nhận. Hãy nhớ bạn cũng được quyền lựa chọn tiếp nhận gì. Trên mạng, ngoài việc là người, bạn còn là một kho dữ liệu cho ai đó khác khai thác. Để ý.

Đọc thơ: https://thetoobluescientist.com/bong-bong/

Trốn chạy

Trong tâm lí học có một khái niệm là Escapism: trốn chạy khỏi cái chán. Trốn chạy cái chán không xấu, vì không tránh được :)))

https://en.wikipedia.org/wiki/Escapism

Một trong những hình thức trốn chạy là giải-trí (entertainment). Có cả nhiều ngành công nghiệp phục vụ cho chuyện trốn chạy này. Ngoài ra còn nhiều cách khác nữa.

Vấn đề là khi nào trốn và chọn cách trốn chạy sao đây?

Đọc thêm: Ôm phản lao ra biển, Flow


Năng suất làm việc (Productivity)

Một ngày và một năm

Người ta hay ước lượng quá cao những gì có thể làm được trong một ngày, nhưng lại ước lượng quá thấp những gì có thể làm được trong một năm.

✋🏼

Công thức của Năng suất làm việc

Đảm bảo những yếu tố dưới đây để nâng cao productivity.

Chỉ quản lí thời gian là không đủ vì thời gian đóng một phần rất nhỏ trong công thức này. Mình định nghĩa:

Productivity = (amount of meaningful work / time) * (mental energy + physical energy + emotional energy).

Năng suất làm việc = (lượng công việc có-ý-nghĩa / thời lượng) * (năng lượng thể chất + năng lượng tâm thần + năng lượng cảm xúc).

Trong đó,

  • Cụm “có ý nghĩa” không phải từ thiện hay cao đẹp gì. Việc mình làm phục vụ cho mục tiêu hướng tới. Ở đây đòi hỏi phải rõ mục tiêu cái đã.
  • Thời lượng: khoảng thời gian làm việc.
  • Năng lượng thể chất: người khoẻ hay đau ốm.
  • Năng lượng tâm thần: mức độ tỉnh táo, minh mẫn.
  • Năng lượng cảm xúc: trì hoãn, hứng thú, có động lực, chán, ghét, vui vẻ, …

Thay to-do list bằng to-do note

Tất cả công thức công cụ quản lí công việc đều chỉ phục vụ một việc duy nhất: ghi ra để lưu trữ.

Giải phóng bộ não khỏi việc nhớ việc phải làm. Cải thiện năng lượng tâm thần.

To-do list là danh sách công việc (task) cần làm. Nó giúp mình đỡ phải nhớ. Nhưng ngoài việc nó chán và gây áp lực không cần thiết thì còn không rõ thứ tự các bước cần làm. (VD: viết bài thu hoạch)

Mình đã thử nghiệm thay bằng to-do note và vẫn giữ cả hai đến giờ.

To-do note cho mình biết thứ tự sub-task phải làm. Bước 1 – bước 2 – bước 3. Ngoài ra có thể bổ sung khó khăn gặp phải ở mỗi task là gì và cách mình sẽ giải quyết. (VD: 1. mở file words, 2. mở file pdfs, 3. nháp trước trong 2 tiếng, 4. chiều sửa bài.)

Nó giúp mình cải thiện năng lượng tâm thần và năng lượng cảm xúc đáng kể.

Ghi ra.

Đọc thêm: https://medium.com/better-humans/replace-your-to-do-list-with-interstitial-journaling-to-increase-productivity-4e43109d15ef

App dùng nhiều nhất

Roam Research

Notion

Trello


Thời gian

Thời gian ngủ

Số giờ chìm vào giấc ngủ và số giờ dành cho việc ngủ là khác nhau.

Đọc thêm: https://thetoobluescientist.com/hanh-trinh-di-tim-giac-ngu/

Time scale matters

Người ta hay để ý time nhưng ít nghĩ về time scale.

Hôm nay là 1/1/2021.

Đã qua một thập kỉ mới.

Đã qua hai mươi năm từ thiên niên kỉ mới.

Đã qua 600 trăm năm.

Đã qua hơn 2000 năm.

Đã qua 2 triệu năm.

Đã qua 65 triệu năm.

“We are like butterflies who flutter for a day and think it is forever.” – Carl Sagan

So với Trái đất, so với Vũ trụ, mình bé tí.

Rồi, giờ thì điều gì quan trọng với mình? Ồ, mình có thể chọn nè.

Biểu hiện của việc quí trọng thời gian là gì?

Câu hỏi này lớn.


Nghệ thuật – Sáng tạo

Artist Date

Mỗi tuần dành ra 2 tiếng cho một input nghệ thuật chất lượng như xem triển lãm, bảo tàng, xem phim, … để làm đầy cái “giếng nghệ thuật” bên trong mình.

Với mình, đi xem triển lãm giống như đi giải đố ý, thú lắm.

Đọc thêm: https://www.rosiealicorn.com/post/morning-pages-và-artist-date

Viết hay và Figured out

Một bài viết thuyết phục là một bài viết ngắn, được tạo nên từ những câu chữ được chọn lọc kĩ lưỡng.

Nói cách khác, nó được làm cho trông có vẻ chắc chắn. Như thể tác giả đã có câu trả lời đúng 100% cho vấn đề bạn gặp phải.

Đừng vội tin và đừng hoảng. Tự mình làm thử đi.

Đọc thêm: https://dilbertblog.typepad.com/the_dilbert_blog/2007/06/the_day_you_bec.html

3 công cụ để viết: Shitty First Draft + Letter to Someone + A Short Assignment.

Để lấp đầy một trang giấy trắng trơn bằng suy nghĩ và ý tưởng của mình không dễ như chép phạt. Thử đi bạn sẽ thấy.

Vì vậy, hãy chấp nhận đây là một việc khó. Và bằng chuyện ngồi xuống viết ra thôi, hãy coi mình là anh hùng.

Dưới đây là ba công cụ chính mà Anne Lamott dạy học trò viết.

  • Chấp nhận rằng bản nháp viết ra đầu tiên sẽ rất kinh khủng và gớm ghiếc. Có thế mới vượt qua khỏi “sự hoàn hảo” và viết tiếp đến hết.
  • Viết thư cho một người để kể chuyện nhưng có thể không gửi đi. Viết cho một người đọc nhất định, dù giả vờ, sẽ khiến quá trình trơn tru rất nhiều.
  • Hãy tả một thứ gì đó đơn giản, hộp cơm chẳng hạn, trong một trang giấy, không hơn.

Đừng cho ai biết tên con bạn vội

Viết là một việc khó.

Khi bạn viết và chỉnh sửa xong một cái gì đấy, hãy giữ cảm xúc hân hoan nhưng cũng kiệt sức tột cùng đó cho riêng mình. Tận hưởng cái đã. Sau 24h mới thông báo.

Tiếp nhận ý kiến, khen chê của người khác sau. Đừng để một cảm xúc thiêng liêng của mình phụ thuộc vào người đọc.

Nghe thêm: https://tim.blog/2020/12/09/jerry-seinfeld-transcript/



Cảm xúc – Sức khoẻ tâm thần

Mô hình hoá mà nói, cảm xúc – cảm giác là người đưa tin của mình cho mình biết. Vì thông tin được truyền đi trong người mình không đồng đều nhau. Có vùng biết nhưng có vùng không.

Người cảm nhận cảm xúc và cố gắng giải mã chúng được Marc Brackett gọi là Emotion Scientist.

Nhận được đầy đủ tin rồi lựa chọn làm gì thì tuỳ. Nhưng từ chối không nhận hoài thì có ngày bùng nổ.

Còn bản chất của cảm xúc là gì dưới các góc nhìn về sinh học, tâm lý, năng lượng,… thì vẫn chưa rõ.

Đọc thêm:

“Hãy tiếp khách khi chúng còn lịch sự.” https://www.rosiealicorn.com/post/emotional-first-aid

Ôm phản lao ra biển là một trong những cuốn sách tiếng Việt hay và hài về cảm xúc.

Thiền

Một trong những cách để nhận ra được cảm xúc của mình là thiền.

Thiền là một phương pháp luyện tập bắt nguồn từ Phật giáo nhưng bị thất truyền và lạc trôi trong nhiều nghi thức khác của Phật giáo thời hiện đại.

Đây cũng là trải nghiệm cá nhân vì mỗi người thiền một kiểu. Lợi ích của thiền đã được truyền thông qua nhiều góc nhìn, cả tinh thần, tâm linh lẫn khoa học. Để hiểu về “thiền” thì Thích Nhất Hạnh, Bhante Henepola Gunaratana, Naval và … Netflix nói dễ hiểu nhất.

Cách mình hiểu đơn giản nhất: ngồi im không làm gì trong một khoảng thời gian nhất định.

Haha, dễ ợt có gì khó đâu.

Ừ, come and see for yourself.

Monkey Mind

Hay “tâm viên ý mã” là một cụm trong Phật để chỉ tâm trí dễ xáo động và mất kiểm soát. Cứ ngồi im không làm gì sẽ thấy rất nhiều ý tưởng đâu đó tràn vào lúc nào không biết.

https://en.wikipedia.org/wiki/Monkey_mind

Nhà tâm lý học Mihaly Csikszentmihalyi cũng nhắc về hiện tượng tương tự bằng cụm từ Psychic Entropy. Ông miêu tả những suy nghĩ, ý tưởng trong đầu sẽ luôn đi từ trạng thái trật tự sang mất trật tự.

Căng thẳng và trầm cảm

“I believe depression is legitimate. But I also believe that if you don’t exercise, eat nutritious food, get sunlight, consume positive material, surround yourself with support, then you aren’t giving yourself a fighting chance.”

Jim Carrey

Nhưng cái khó là người ở trong đấy biết nhưng không thể (muốn) làm gì.

Đọc thêm: Lost Connections

Gratitude Journal

Tự làm ra một cuốn sách của chính mình, ghi lại toàn những điều tích cực xảy đến với bạn, thì sao nhỉ?

Xem thêm: https://www.youtube.com/watch?v=C6txQ5yn5S8

Thơ

Trong tim chúng mình
Là những ngôi nhà bí mật
Chỉ mình mình biết rằng nơi này có thật
Dù đi đâu chúng mình cũng sẽ trở về

Mai Hà


Yêu

Vì sao chuyện yêu thất bại? Vì chúng ta không đủ dũng cảm, không đủ kiên nhẫn, dẫn đến chúng ta không hiểu nhau và không hiểu sự trôi chảy không ngừng của chúng ta và cuộc sống.

Từ Bút Chì. Nhẹ nhàng, hài hài nhưng đâm sâu hoắm.


Khoa học – Giáo dục – Triết học

Nhà khoa học làm gì?

Nhà khoa học có ba việc: phát hiện ra sự tồn tại của một thứ gì đó (mà người thường không để ý), tìm hiểu xem thứ đó hoạt động ra sao (mà người thường không quan tâm) và giải thích vì sao nó lại diễn ra như vậy (mà người thường không tò mò).

Khoa học có tính kế thừa, với mỗi vấn đề, phải cần rất nhiều nhà khoa học để làm ba việc này.

Không phải ai cũng là nhà khoa học, nhưng nhà khoa học có thể đến từ bất kì đâu.

Đọc thêm: https://jamesclear.com/great-speeches/you-and-your-research-by-richard-hamming

Khoa học hải dương

Khoa học tự nhiên và khoa học xã hội

… rất khác nhau về đối tượng nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu. Người ta vẫn còn tranh cãi tâm lý học, kinh tế học, … có phải khoa học (tự nhiên) hay không.

Không có sự thật

Trong hùng biện, không có sự thật mà chỉ có lí lẽ tốt hơn. (There is no truth but a better argument.)

Nên cãi nhau ở các lĩnh vực ở khoa học xã hội để tìm ra người đúng chắc khó lắm. Nên cãi vì mục đích khác.

Khoa học tự nhiên và tôn giáo

Khoa học và tôn giáo đi theo hai con đường khác nhau để tiếp cận những tri thức khác nhau.

Trong khi tôn giáo đi theo trực giác và cái nhìn thấu đạt bên trong để đạt đến sự tỉnh thức thì khoa học đi tìm hệ thống tri thức, sử dụng quan sát và suy luận làm phương pháp.

Tri thức tôn giáo thì có từ lâu đời, ít cũng hơn 2000 năm. Khoa học trung – hiện đại phát triển từ thời của Gallilei cách đây 500, 600 năm.

Nếu coi cả hai là công cụ thì cần sử dụng đúng bối cảnh và đúng mục đích.

Triết học ứng dụng. Lí thuyết và thực tế

Nhắc đến triết học là nhiều người ngáp ngủ vì độ “lí thuyết” của nó.

Nhưng có khi chính hành động “thực tế” mà mình làm hàng ngày, hàng giờ lại phản ánh một “lí thuyết”, một “triết lí” ngầm nào đó không thể gọi tên mình dùng để giải thích thế giới.

Lí thuyết không có gì xấu. Thực tế không có gì tốt.

Triết học là thứ cho bạn nhiều mô hình cuộc sống, giúp bạn nhận biết và tự chọn cách sống.

Giáo dục để

… cho tương lai.

Đây là một slogan hiệu quả cho cha mẹ và thầy cô mỗi khi không biết dạy gì cho trẻ. Việc dạy học, đào tạo một người để làm gì? Cho tương lai.

Của ai?

Nếu đặt người học vào trung tâm, vậy bằng một sự suy đoán xuất sắc nhất, với một tầm nhìn xa nhất có thể, người dạy hãy đoán xem trong tương lai người học sẽ cần gì?

Bạn chắc chưa?

Đọc thêm: The Art of Doing Science and Engineering (Richard Hamming)


Indie Hacking

MindTriibe là một ví dụ

Đọc thêm: https://indiehackers.com

Business as a solution and passion

Nhà đầu tư và triết học ứng dụng-gia Naval nổi tiếng với triết lí kinh doanh và hạnh phúc. Nó hay nhất và tự do nhất trong tất cả những sách business mình từng đọc qua.

Những tweets và podcast của Naval được một bạn đọc chép lại thành sách MIỄN PHÍ ở đây: https://www.navalmanack.com/


The Third Thing

https://www.poetryfoundation.org/poetrymagazine/articles/60484/the-third-thing

Hi vọng, The Too Blue Scientist và bạn đã có một cái The Third Thing nào đó trong 2020.

2021, come and see for yourself.


Nếu thích bài viết này,

Bạn có thể:

👉 Gửi bài viết tới bạn bè, người mà có thể hứng thú với nó

🍎 Ủng hộ The Too Blue Scientist ở đây

💌 Đăng kí nhận bài viết mới

This Post Has 2 Comments

COMMENTS