Trước khi dùng Wikipedia tranh luận, cần biết [1]

Trước khi dùng Wikipedia tranh luận, cần biết [1]
Wiki về Wikipedia

Tư duy phản biện/biện chứng nghe thì hay ho nhưng khi sử dụng thì mất cực nhiều thời gian. Để tranh luận về một vấn đề chắc cần có hai thứ: kiến thức nền và cấu trúc tranh luận. Bài này viết về cái đầu tiên vì mình hiện chỉ biết có thế 😂 .

Làm sao để trang bị kiến thức? Google.

Wikipedia, bằng kho tàng khổng lồ của nó, hay đứng đầu danh sách Google mỗi khi ai nhập vào đó một danh từ. Google thậm chí còn feature riêng một mảnh đất cho nó. Giả sử bạn có thể học mọi thứ từ Wiki đi, những thứ đó có đáng tin không?

[1] Bài viết tóm tắt một phần bài trình bày Science by Messes: How We Produce and Manage Content on Wikipedia của Reke Wang, Tổng Thư ký Wikipedia Taiwan nhân dịp ảnh qua trường mình nói chuyện. Mình thấy hay quá nên bê lên đây, qua ngôn ngữ của mình nên sẽ giải trí hơn. Tất cả nội dung trong này đều có trên … Wikipedia, bạn sẽ thấy nếu cất công tìm.

Chính sách nội dung của Wikipedia

Vì là từ điển bách khoa toàn thư mở nên Wiki có tính năng Ai cũng chỉnh sửa được. Từ đó phát sinh hai vấn đề: 1. không phải biên tập viên nào cũng là chuyên gia về lĩnh vực cần thêm / sửa2. các biên tập viên có quan điểm khác nhau.

Để giải quyết, Wikipedia dựa vào 03 chính sách nội dung.

1. Không đăng nghiên cứu chưa được công bố (No Original Research)

Tất cả nội dung trên Wiki đều phải (nên) đã được đăng ở một nguồn khác đáng tin cậy và không chứa những suy nghĩ cá nhân của người viết.

Ví dụ: “Liên Hợp Quốc được thành lập để giữ gìn hòa bình thế giới nhưng kể từ khi nó ra đời đã xảy ra 160 cuộc chiến tranh.”

Fact #1: LHQ được thành lập … Đúng, có nguồn hẳn hoi.
Fact #2: kể từ khi ra đời có 160 cuộc chiến … (Giả sử nó đúng và có nguồn).
Khi đặt từ nhưng để nối hai facts trên vào, nó mang một hàm ý bày tỏ thái độ của người viết với LHQ – một điều chưa được công bố.

Vì vậy, câu trên tách ra thành hai câu thì được. Nếu để nguyên thì không nên xuất hiện trên Wiki.

2. Tính xác thực được

Mỗi bài Wiki đi kèm với một lượng khổng lồ footnotes và nguồn tham khảo. Lý tưởng nhất thì mỗi nội dung / ý trong Wiki đều phải là tin bài đăng tải/phát hành trên một nguồn uy tín nào đó, không được đạo văn.

Những nguồn uy tín có thể là sách/báo/tạp chí bởi nhà xuất bản lớn (main stream). Những tạp chí khoa học peer-review (được những chuyên gia trong ngành nhận xét) là xịn nhất có thể.

3. Quan điểm trung lập

Những quan điểm phải được trình bày công bằng, cân đối về tỉ lệ và tránh định kiến càng nhiều càng tốt.

Dù những biên tập viên không phải dân chuyên nghiệp đi nữa thì bài họ tổng hợp, chỉnh sửa vẫn có thể tin cậy được. Những thẩm định viên và cộng đồng sẽ kiểm tra bài viết dựa trên 03 chính sách trên, và ta có thể tạm yên tâm về Wiki.

Giải quyết mâu thuẫn kiểu Wikipedia

Những quan điểm khác nhau vẫn được đăng tải trong cùng một bài viết nên “chiến tranh trong chỉnh sửa” là điều không cần thiết. Vậy những biên tập viên giải quyết mâu thuẫn trên Wiki như nào? Theo tinh thần của Linus’s Law (Nhà sáng lập Linux): “Given enough eyeballs, all bugs are shallow.”

Xác định vấn đề bởi nhiều người —– Thảo luận —– Hành động dựa trên sự đồng thuận.

Ấn vào tab Thảo luận/Talk để xem các biên tập viên nói gì với nhau. Vào tab Lịch sử/History để xem quá trình chỉnh sửa qua các mốc thời gian.

Dùng Wikipedia sao cho xịn?

Trong một nghiên cứu năm 2005 so sánh 42 thuật ngữ khoa học trên Wikipedia và từ điển bách khoa Britanica thì phát hiện rất ít sự chênh lệch về độ chính xác [của Nature]. Kinh chưa? [của mình]. Xong Britanica cãi lại [của Britanica].

Có thể dùng theo thứ tự sau để kiểm chứng.

1. Xem cảnh báo đầu trang

Nếu có cảnh báo như này thì rất có thể bài viết không đủ tiêu chuẩn.

2. Xem bài viết có vi phạm 03 chính sách trên không?

Đủ trích dẫn 👍 Nguồn đáng tin 👍 Không có quan điểm cá nhân/chưa được công bố 👍 Quan điểm trung lập 👍

3. Xem tóm tắt lịch sử thảo luận, chỉnh sửa

4. Nếu muốn cải thiện Wiki

Chỉnh sửa bài viết sai > Cung cấp bằng chứng > Chỉ ra lỗi sai.

Cách không giúp cải thiện: “Say Wikipedia Sucks!” 😂 Ảnh Wang vui tính quá.

Tóm lại

Nhờ có Wikipedia mà kiến thức đã trở nên dễ chạm tới hơn (accessible) với rất nhiều người không chuyên. Nhưng cũng có thể khiến mình tự tin quá với kiến thức mới thu thập được.

Khi biết rõ về Wiki rồi, mình sẽ cẩn thận hơn và nghĩ kĩ hơn trước khi dành thời gian để bơi trong tư duy phản biện.

The Too Blue Scientist

COMMENTS